جامعه ایرانی، مظلوم یا متهم

محمدرضا شکوهی فرد

mshokouhifard@gmail.com

محمود احمدی نژاد و سه سال زمامداری شخصیتی چون او و آسیب های کمرشکنی که به مانند اسلافش فارغ از خط و رنگ فکری خود تحت چارچوب نظام سلطنت جمهوری اسلامی بر این کشور تحمیل کرد اگر چه پدیده ای خاص نیست و با نگاهی مختصر به دنیای امروزمان می توان همزادهایش را در آمریکای لاتین ، آفریقا و آسیای جنوب شرقی یافت ولیکن بهانه خوبیست تا به شکلی متفاوت سعی در تحلیل و واکاوی ظهور پوپولیست های مخربی چون او کنیم.بیشتر بررسی ها و نوک پیکان انتقادات و مخالفتها در تحلیل ها ی سیاسی و اجتماعی که پیامدهای ظهور احمدی نژاد ها را هدف قرار داده و یا می دهد متوجه شخصیت، منش و خط مشی سیاسی او و نظام  سیاسیت که ظرفیت پرورش و پذیرش چنین موجوداتی را در عرصه سیاسی فراهم آورده است بوده. در حقیقت تحلیلگران و آنالیزوهای سیاسی ما بیش از آنکه پس زمینه های فرهنگی و اجتماعی ظهور چنین پدیده هایی را بررسی کنند به صورت شکلی و نه ماهوی تم رفتاری و شخصیتی ایشان را در میدان سیاست نشانه می روند. این دقیقا همان دردی است که همه ما ایرانیان فارغ از جایگاه مان در جامعه از یک شاگرد نانوا گرفته تا یک محقق و تحلیلگر سیاسی بدان دچاریم به این مفهموم که همیشه نگاهمان به رویداد ها و رخدادها در هر زمینه ای که باشد نگاهی از بالا به پایین است.در حقیقت به جای مورد نقد و اتهام قرار دادن آبژه  درصدد انتقاد و اتهام زدن به سوژه بر می آییم غافل از اینکه سوژه علت نیست بلکه معلول است.

یکی از مهمترین دلایل و براهن چنین واقعیت تلخی در کلیت رویکرد آگاهان بالاخص روشن اندیشان جامعه ما ناشی از نوعی نقیصه رفتاری و فرهنگی در بین آحاد عوام و البته طیف گسترده ای از خواص است که می توانیم از آن به عنوان روی دروایسی با خویش یاد کنیم. روی در وایسی و به اصطلاح عوام زیاد تحویل گرفتن خویش نوعی دروغ گفتن به خود و فریب دادن است. برای بهتر روشن شدن ابعاد این مهم نیاز به پاسخ به چرایی وقوع این ضعف فرهنگی است که ذاتا می تواند به تمام شئون زیست سیاسی و اجتماعی یک جامعه تسری بیابد.  به نظر من پاسخ این پرسش حیاتی را می توان در نگاه منفی و جایگاه قلیل و ثانوی علوم انسانی   و نقد جامع شناسانه  خود و جامعه خود در میان توده ها به شکل اعم و در میان خواص و مولفان آگاهی به شکل اخص جستجو کرد. اما این ضعف و نقطه چین مهم که همچنان پس از گذشت صد سال از مشروطیت و عصر روشنگری ایرانیان هنوز خالی و موجود باقی مانده پیش و بیش از آنکه منشعب از فقر ادراکی  توده ها ی عادی اجتماع باشد ناشی و ساری از غفلت روشنفکران ایرانی از نقش و جایگاه خود به عنوان راهبروان و هادیان فکری توده ها و نه  دنباله  روی احساساتی  در پی عوام است. بی تردید شناخت واقعی جامعه پیرامونی و جریان سازی تئوریک و عملی بر علیه مفاهیم و عادات و سویه های رفتاری غلط جامعه وظیفه ایست که روشن اندیشان جامعه ما یا بخوبی آن را احساس نکرده اند یا همواره از آن غفلت نموده اند. اگر کمی ریز شویم بخوبی می بینیم که مجموعه مقالات و نوشتارهای طیف متخصص در جامع شناسی مشخصا جامع شناسی سیاسی بیش از آنکه هدف را بطن اجتماع و نقاط تاریک و روشن فرهنگی و اجتماعی ایرانیان برای خود تعریف کرده باشد به جستار و آنالیز البته با کیفیتی در جوامع و ساختار های فرهنگی سیاسی دیگر همت گمارده و تحلیل های سطحی سیاسی را نیز مختص ساختار زیستی ایرانیان نموده و اشتباها ایراد نقد و پرسش و اتهام به جامعه و فرهنگ خویش را عملی مضموم بر شمرده و از آن عامدا غفلت گزیده است. در حقیقت تحصیل فایده این طیف گسترده از تحلیل ها ی ایشان بیشتر متوجه عاقلان جوامع دیگر بوده و ایران و اجتماع ایرانی به شکل تاسف باری از فواید و بهره های چنین نگاههایی بی بهره و یا کم بهره مانده.

شناخت اشتباه از نقد سیاسی  و اجتماعی: اگر جامع شناسی را در ابعاد فرهنگی و سیاسی ابزار و ملزومه منطقی تعالی علمی و عملی اجتماع هدف بدانیم و برداشتمان از نقد نه یک تیزی دولبه که در صدد حذف و تخریب است بلکه یک برنامه و رژیم فراگیر و لازم غذایی که در صدد اصلاح و پیشرفت سیاسی و اجتماعی و معالا اقتصادی باشد طبعا دچار اینگونه تعارفات و روی در وایسی ها که در حوزه آکادمیک معنا ندارد نمی شدیم و نخواهیم شد. بر این نظرم که نقدی که حوزه فعل سیاسی و فرهنگی را نشانه گیری نموده ولی ناقدش شناخت  و آگاهی کافی و وافی از جامع شناسی سیاسی و ....... نداشته باشد بیش از آنکه نویسنده و گوینده و ترسیم کننده را به هدف مثبت خود برساند اوارا از نیت درستش دور خواهد کرد. هر نقدی که در پس یک رویداد و واقعه سیاسی و اجتماعی ارائه می شود اگر فاقد آشنایی با کلیت  و تاریخ و سیر حرکتی رو. به رشد و یا قهقرایی جامعه مذکور باشد مضموم بوده و از نیل به مقصود معالا محروم خواهد ماند.

تکبر و افتخار کاذب و بدفهمی از فرهنگ اجتماع خویشتن، عدم نگاه فراگیر سیاسی و اجتماعی: این معضل نیز که به غایت در میان عوام و خواص جامعه ایرانی یافت می شود به صورت خلاصه ناشی از عدم قائل شدن تمایز و تفاوت میان دو مفهموم ظاهرا یکسان و باطنا متمایز فرهنگ و تمدن است. بدین برهان نه توده های تخمیر شده در منقل کاذب غرور فرهنگی قادر و فاعل به نگاه پرسشگرانه و ناقدانه به پیش و حال خویش هستند و نه روشن اندشان و پویشگران علمی مان تمایلی به این مهم نشان داده اند. برای مثال غفلت از چنین رویکردی در سالهای پیشین انقلاب و در حال حاضر در مجامع علمی و دانشگاه ها و اندیشکده های مان یا نبوده یا اگر هم بوده پس از مدتی به دلایلی با رفتن اشخاص محو شده. به عنوان نمونه قبل از انقلاب مرحوم شریعتی  ونقش قابل ستایش او در نگاه عادلانه به خویشتن جامعه خودی بود که طیف عظیم تشنگان را در میان توده ها و خواص به خود جذب کرد و همین اقشار بنیانگذار تغییرات عمده ای بودند که با انقلاب کلید خود. این گفته اما بدان مفهوم نیست که تفکر مرحوم شریعتی عاری و خالی از اشتباه و تزلزل بوده که بی شک رویکرد ایدئولوژیک شریعتی ها بود که زمینه به قدرت رساندن مذهبیون را در ایران فراهم کد. مقصود من روشنگری های او در نگاه جامع شناسانه اش است که جریان ساز شد و نه الزاما مفید فایده. بر همین اساس است که شما امروز می بینید تشکل های سیاسی و ............ در دانشگاه ها و مراکز دیگر به دلیل استقلال کاذب و وابستگی عینی به یک تمایل خاص سیاسی و اجتماعی قهر کرده با اندیشه های آزاد و فراگیر دچار عدم پیوستگی با یکدیگر و البته دیگر اقشار میارز بر علیه سیستم فاسد سیاسی نظیر معلمان و کارگران شده اند. در حقیقت شریعتی به عنوان یک روشنفکر ایفاگر همان نقش هادیانه در باوراندن درستی نقد اجتماع خویشتن و وحدت بخشیدن به همه آن عوام و خواصی که در لباس دانشجو و کارگر و معلم و کشاورز پای صحبتش می نشستند و هماننقد های جریان سازموجبات آن اتفاق هر چند نامیمون ولی تغییر دهنده را فراهم کردند.  به عنوان مثال دانشجوی امروز ما مثلا در انجمن اسلامی ها و یا گرو ههای دیگر اولا الگو و نه بت فکری موثری که وحدت بخش آحاد اجتماع بر علیه نظام سیاسی باشد را به دلیل عدم رویکرد نقادانه به همان آبژه ها و همچنین مواضع واکنشی و نه جریان سازانه خویش یا ندارند و یا در صدد تقویتش نیستند. بی شک رهبری فکری در غالب یک یا چند لیدر سنگین وزن روشن فکر ونه فاعل سیاسی مشخص که بتواند حکومت را در موضع واکنش و نه کنش به عقب نشینی وادار کند لازمه تعالی استراتژیک چنین جنبش هاییست.شما به عنوان مثال وقتی با یک مثلا عضو انجمن اسلامی دانشگاه ها به سخن می نشینید در عین حالی که سخن از عدالت و آرمان انسانیش می راند دیگر هموطنانش را در فلان محفل و بهمان جریان سلطنت چی و مجاهد و چپ و مارکسیست می خواند. این همان عدم رویکرد فراگیر را در مبارزات نشان می دهد.

 خلاصه اینکه در حقیقت باید قطور ترین پرونده را در پیمایش این خط سیر قهقرایی جامعه ایرانی از آن آبژه هایی اینچنین دانست ونه  سوژه هایی نظیراستبداد جمهوری اسلامی، روحانیون آزمند و  که البته وجو د دارند ولی خود دلیل موجودیت نامیمونشان نیستند.

باشد که هر چه زودتر همه ما فارغ از رنگ ونقش و جایگاه سیاسی و اجتماعیمان نقد و مبارزه را چون لازم و ملزومی  مهم و موثر از پایین به بالا شرو ع کنیم. زیرا این سیستم سیاسی با همه هزینه های گزافی که بر دوش اعتقادات و پشتوانه های مادی و معنوی کشور تحمیل کرد خیلی زود به سرنوشت مهتوم تمام اسلافش دچار خواهد شد. آنچه خواهد ماند باز همین نقطه ضعف های ظاهرا کوچک اجتماعی و فرهنگیست که بلاهایی همچون پیدایش جمهوری اسلامی بر سر این زیبا میهن وارد خواهد آورد.